• BIST 96.400
  • Altın 144,302
  • Dolar 3,5616
  • Euro 4,0009
  • İstanbul 15 °C
  • Ankara 8 °C
  • İzmir 17 °C
  • "Erdoğan'ı Öldürün" Pankartı Açıldı Fatih Tezcan Uyardı!
  • 18 MART ÇANAKKALE İNGİLİZ ZAFERİ Mİ?
  • 15 Temmuz'da FETÖ Darbesini İlk Haber Veren ve Milleti Meydanlara Çağıran Fatih Tezcan'a FETÖ'ye Hakaretten Dava!
  • "Erdoğan'ı Öldürün" Pankartı Açıldı Fatih Tezcan Uyardı!
  • 18 MART ÇANAKKALE İNGİLİZ ZAFERİ Mİ?
  • 15 Temmuz'da FETÖ Darbesini İlk Haber Veren ve Milleti Meydanlara Çağıran Fatih Tezcan'a FETÖ'ye Hakaretten Dava!

KAPİTALİZMİN KÜLTÜRLEŞMESİ ÜZERİNE

KAPİTALİZMİN KÜLTÜRLEŞMESİ ÜZERİNE
Tüm toplumlarda hazcılık (Hedonizm) yayılıyor. Tüm bir yaşam metalara ulaşma ve onları tüketme sürecinden ibaret hale geliyor. İnsanlar artık hiçbir değere inanmıyorlar.

 

 

 

 

 

Bununla ilişkili olarak, insanların toplumsal sorunlara karşı duyarsız ve tepkisiz davrandığı, egemen sınıfların kendilerine karşı uyguladıkları politikaları bile desteklediklerdi görülüyor.

Neden insanlar yüzyıllardır bir türlü kendi sınıfsal çıkarları yönünde örgütlenip, sisteme karşı tepki göstermiyorlar?

Sosyalist insanların bile günlük yaşamdaki tutumları sıradan insanınki gibi?

Tüm bunlar bilinçsizlikle, insanların içtenlikli olmamalarıyla açıklanamaz. Kapitalistlerin tüketim ideolojisi manipülasyonları ve devletin zor kullanma araçları da buna tek başına yol açamaz. Çünkü kitleler bu yabancılaşmaya-yozlaşmaya nerdeyse bilerek-isteyerek katılıyorlar.

Öyleyse bunu yaratan toplumsal bir sorun olmalı. Ben bu duruma kapitalizmin kültürleşmesinin yol açtığına inanıyorum.

Makalede kapitalizmin kültürleşmesinin ne olduğu, nasıl sonuçlar doğurduğu tartışılıyor.

Giriş

Kapitalist üretim tarzının insan yaşamını yabancılaştırıp- yozlaştırdığı, yoksulluğu kitleselleştirdiği, eşitsizlikleri derinleştirdiği, ahlaksal değerleri yok eteği, ruhsal bozukluklar yarattığı hep söylenir. Hatta bunlar artık sıradan insanlar tarafından bile bilinen, televizyonlarda komedi programlarında gösterilen şeyler durumuna geldi.

21.yüzyıla girdiğimiz şimdilerde de, bu yozlaşma-yabancılaşma-yoksullaşma durumu en keskin biçimiyle tüm dünyada yaşanıyor.

Böyle bir durumda, insanların kapitalizmin uygulamalarına karşı başkaldırmış olması, kapitalizmin manipülasyonlarını fark edip aykırı biçimde davranması beklenirdi. Oysa tam tersi gözleniyor günlük yaşamda.

İnsanlar, kapitalizmin yarattığı ideolojiler ve değerler doğrultusunda düşünüp davranıyorlar. Tüm ilişkilerini, egemen piyasa anlayışları doğrultusunda biçimlendiriyorlar ve bu anlayışların doğruluğunu savunuyorlar.

Sosyalist olduğunu söyleyen insanların bile günlük yaşamdaki tutumları, tıpkı öteki insanların tutumları gibi.

Yüzyıllardır, insanların bir gün sınıf bilinci edinecekleri ve kendi sınıfsal çıkarları doğrultusunda davranacaklarını bekledik Marksizmin öngörüleri gereği. Oysa, tüm uluslarda insanlar giderek daha çok kapitalistlerin çıkarlarına ve değerlerine uygun davranıyor. Ve / ya da daha çok kapitalistlerin egemen ideolojileri doğrultusunda düşünüyorlar. Acaba milyarlarca insan yanılıyor mu? Neden bir türlü sınıf çıkarları doğrultusunda davranmıyor bu insanlar? Her geçen gün, insanlar daha çok bireysel çözümlerle kendi yaşamlarını düzelteceklerine inanıyor ve bu doğrultuda davranıyor. Bu insanlara niçin bilinç götürülemiyor yüzyıllardır? Tüketim ideolojisinin manipülasyonlarıyla dalga geçen insanların, kendi günlük yaşamlarında aynı manipülasyonların etkisi altında kalarak davranması gibi çelişik bir tavır neden oluşuyor?

Tüm bunlar insanların bilgisizliğiyle, ya da içtenlikli olmamalarıyla açıklanamaz! Yaşanan bu çelişkiyi, kapitalistlerin yarattıkları manipülasyonlarla, sindirme araçlarıyla açıklamak da olanaklı değil. Çünkü insanlar adeta gönüllü olarak katılıyorlar bu sürece.

Tüm bu çelişkileri açıklamak için son zamanlarda, ‘kapitalizmin kültürleşmesi’ kavramından söz ediliyor. (1*http://www.yazinverlag.org/index.php?option=com_content&view=article&id=76:kapitalizm-krizde-ya-sonra&catid=34:yazilar )

‘Kapitalizmin kültürleşmesi’ kavramı, günlük yaşamda insanların kapitalist yaşam anlayışları doğrultusunda davranması ve kolayca manipüle edilmelerini açıklamak açısından bana çok işlevsel gibi geliyor.

Kapitalizmin kültür haline gelerek, tüm insanları kendiliğinden piyasanın istekleri doğrultusunda davranacak biçimde bir yaşam anlayışı oluşturduğuna ve bu durumun, kapitalizme karşı gelişecek tepkileri önlediğine inanıyorum.

Kavramın tarihçesi

Öğrendiklerime göre, ‘Kapitalizmin kültürleşmesi’ terimini ilk kez Henri Lebefre kullanmış 1960’lı yıllarda. Yani neredeyse 50 yıllık bir geçmişi var kavramın. Ardından, Frederic Jameson ve başkaları.

Lebefre ve Jameson, Marksizm’de bu alanda boşluk olduğunu ve teorinin yeni kavramlarla geliştirilmesi gerektiğini savunmuşlar.

Bilgi sosyolojisi alanında da aynı yıllarda Thomas Luckman ve Berger, en önemli bilginin günlük yaşamın bilgisi olduğundan hareketle, sosyolojinin bu bölümünü yeniden kurmaya çalışmışlar.

Ancak sonraki yıllarda, ‘kapitalizmin kültürleşmesi’ kavramı unutulmuş.

Yöntem

Kapitalizmin insan yaşamı üzerindeki olumsuz etkileri, bu güne kadar, ya sömürü ve yoksullaşma açısından ekonomik olarak, ya ahlaki değerlerin yozlaşması biçiminde, ya kitle iletişim araçlarının popüler kültürü egemenleştirmesi ya da tüketim ideolojisinin yarattığı manipülasyonlar üzerinden açıklandı. Bu açıklamaların tümü de kapitalizmin sonuçlarının parça parça açıklanması biçimindedir.

Oysa sonuçların ortaya konması, insanların niçin böyle davrandığını açıklayamıyor. Başka bir değişle, insanların kapitalizmin yozlaştırıcı-yabancılaştırıcı-yoksullaştırıcı etkilerini bilmeleri; onların günlük yaşamlarında bu yozlaşma ve yabancılaşmaya karşı bir tutum geliştirmelerini sağlamıyor. Tersine, bu yozlaşma-yabancılaştırma etkilerine uygun davranmayı daha gerçekçi buluyor insanlar.

Bu yüzden, varsayımımızı, kapitalizmin, insanların günlük yaşamlarında, olup biten her şey hakkında, her şeyin olağan ve olması gerektiği biçimde yaşandığı yönünde bir ideoloji ve değer yargıları oluşturduğu ve bu yüzden de insanın kapitalizm tarafından yabancılaştırılıp-yozlaştırıldığının farkında olmadığı biçiminde.

Bu varsayımı kanıtlamak için, kapitalizmin günlük yaşama etkilerini, sonuçları soyutlayarak değil; kapitalist üretim tarzının insanla yaşam arasındaki ilişkiyi nasıl değiştirdiğine- insanla yaşam arasındaki içsel ilişkilere bakarak- açıklamayı yöntem olarak daha doğru buluyorum.

Kapitalist üretim tarzının insan etkinlikleri ve insan-yaşam arasındaki ilişkiyi nasıl etkilediğini, ilkin K. Marx, ‘1844 el yazmalarında’ ve ‘Alman İdeolojisi’ yapıtlarında açıklamıştı. Ancak her iki kitapta da, kapitalizmin insanla yaşamı arasındaki ilişkiyi nasıl yozlaştırdığı çok genel olarak açıklanmıştı. Daha sonra da tüm dikkatini kapitalizmin gelişmesine veren Marx, daha çok ekonomik açıklamalar yaptı.

Marx’ın, Kapital’in birinci cildinde ‘meta Fetişizmi’ kavramı kullanması, kapitalist üretim ilişkilerinin, toplumsal ilişkileri nasıl ters yüz ederek kavrandığını açıklamak açısından çok önemliydi. Ancak bu kavramın içeriğinin, insanların günlük yaşamına nasıl yansıdığı Marx ve ardıllarınca pek somutlaştırılamadı. (bu konuda George Thomson’un ‘ilk Filozoflar’ ve ‘Ege’nin Tarihi’ çalışmaları çok güzel örneklerdir.)

Ben bu makalede, kapitalizmin insanla yaşamı arasındaki ilişkiyi hangi açılardan ve nasıl değiştirdiğine-yabancılaştırdığına odaklanarak açıklamaya çalışacağım. Bu tarz bir açıklamanın, ‘kapitalizmin kültürleşme’ sürecinin nasıl işlediğini açıklamaya uygun olduğunu düşünüyorum.

Bu arada, kültürleşme kavramının kendisi üzerinde de duralım. Klasik toplumbilim literatüründe, ‘kültürleşme’ kavramı, bir toplumun kültürünün, etkileşim yoluyla, başka toplumlar tarafından benimsenmesi-içselleştirilmesi olarak açıklanır.

Kapitalizmin kültürleşmesi derken kullandığımız, kültürleşme, bu anlamda değil. Burada bir etkileşimden söz etmiyoruz. Buradaki kültürleşme, kâr amacıyla üretim ve tüketim üzerine kurulu kapitalist üretim tarzının, insanların bilincinde, üretim tarzının kendi amaçları-çıkarları-gelişimi doğrultusunda bir bilinç yarattığı ve bu bilincin bir günlük yaşam kültürüne dönüştüğünü belirtiyor.

Kapitalizmin insan yaşamı üzerindeki etkileri

Sorumuz, kapitalist üretim tarzının insan yaşamını nasıl ve hangi açılardan değiştirdiği. Bu soru, kapitalizmin öteki üretim tarzlarından farklı yanının ne olduğunu da içerir.

Kapitalist üretim tarzı, genişletilmiş yeniden üretimdir. Bu yanıyla sosyalist üretim tarzıyla aynı yapıdadır. Ancak onu sosyalizmden ve öteki üretim tarzlarından ayıran, üretimin kar amacıyla yapılması ve yaşamdaki her şeyi bir metaya (alım-satım nesnesine) dönüştürmesidir. Kapitalizmde insanın bilgisi, duyguları, ruhu, cinsel yaşamı, dış görünümü vb her şey birer metaya dönüşür- dönüştürülür.

Şimdi, kapitalist üretim tarzının insan yaşamını nasıl değiştirdiği ve insanlar için nasıl bir yaşam ortamı yarattığını adım adım inceleyelim. Bunun için de önce kısa bir kapitalizmin gelişim özetini yapalım. Bundan sonraki her şey, bu kısa özet üzerinden gelişecek.

Üretim teknolojilerinin gelişmesi, ellerinde bol miktarda sermaye olan burjuva sınıfının, manifaktür-atölye-fabrika sistemlerinde, kitleler için çok miktarda ürün-meta üretmesini olanaklı kılmıştı. Bunun için, fabrikalarda ücretli olarak çalışacak insan gerekliydi. Oysa, insanlar feodal beylere bağlıydılar. Bu yüzden burjuva ve feodalizmden kurtulmak isteyen serfler, tüm insanların özgür olduğunu-olması gerektiğini söyleyerek ayaklandılar. Bağımsızlaşan insanlar-bireyler-işçiler, fabrikalarda ücretli olarak çalışmaya başladılar.

Kapitalist üretim tarzı, kendinden önceki üretim tarzlarından farklı olarak, insanların gereksindikleri maddeleri toprağa bağlı olarak üretmelerinden kurtararak, endüstriyel üretimi olanaklı kıldı. Bu durum birkaç önemli sonuca birden yol açtı. Birincisi, üretim salt toprağa bağlı olmaktan kurtuldu. Doğadaki tüm nesnelerden işlenmiş, endüstriyel ürünler yaratarak gereksinimlerini giderebilirdi insan. İkincisi, endüstriyel ürünler, insan gereksinimlerini sonsuz sayıda çeşitlendirdi. Artık, karnını doyurmak ve basit aletler dışında birçok şeye gereksinim duymaya başladı insanlar. Üçüncüsü de üretimin çok miktarlarda ve çok hızlı biçimde yapılabilir olması, tüketimin kitleselleşmesine yol açtı.

Öte yandan, kitlesel üretim sürecinin tüm topluma yaygınlaşması ve gereksinimlerin tüketim ürünlerinin satın alınarak giderilmesi zorunluluğu; tüm yaşamı, yaşamak için para kazanma zorunluluğu biçimine dönüştürdü. Başka bir anlatımla, artık, tüm insan etkinliklerinin amacı, para kazanmaya yönelik oldu.

Genel çatısını özetlediğimiz kapitalizm, insan yaşamını şu temel kategorilerde değiştirir-yabancılaştırır:

1- Yozlaşma ve Yoksullaşma
İnsanların, gereksinimlerini, kapitalistler tarafından üretilen ürünleri satına alarak sağlamak zorunda olmaları, tüm insanların etkinliklerinin para kazanma etkinliğine dönüşmesine yol açtı. Artık insanların birbiriyle ilişkisi, kâr etmeye ve para kazanmaya yönelik ilişkiler halini aldı. Başka bir değişle insan ilişkileri, para kazanmanın aracı durumuna dönüştü. Bu durum insan ilişkilerinde insani değerler, duygular, inançlar, dayanışma ve gereksinimler yerine; bencillik, çıkar sağlama, sinsilik, yalakalık, onursuzluk ve ahlaksızlık gibi değerlere göre davranmaya yol açtı. Yani insan ilişkileri, insan insana doğal ve toplumsal ilişkiler olmaktan çıkıp, yozlaştı.

Öte yandan, üretim araçlarından yoksun geniş halk katmanları kitlesel olarak yoksullaştı. (çünkü kapitalizmde sömürü artı değerin etkisi nedeniyle öteki üretim tarzlarından çok daha fazla eşitsizlik yaratır.) Yoksulluğun kitleselleşmesi, eşitsizliklerin derinleşmesi insan ilişkilerini ve ruhsal yapılarını bir kez daha yozlaştırıp yabancılaştırdı. Marx’ın deyimiyle, bu andan sonra, ‘artık sevginin karşılığı sevgi, güvenin karşılığı güven değildi insanlar arasında.’

Kapitalizmin her şeyi, insan özellikleri de dahil her şeyi metalaştırması, bu durumun derin bir yozlaşmayla yaşanması durumunu yarattı.

2- Tüketim kalıpları ve Sıradanlaşma

İnsan gereksinimlerinin kitlesel olarak aynı tüketim ürünleriyle karşılanmaya başlaması, insanın kendi gereksinimleriyle ve yaşamıyla ilişkisini de bozdu. Artık gereksinimler ve onların karşılanması, bireyin özgün değerleri-yaratıcılığı ve koşullarına göre giderilmeyip; herkesin kullandığı ürünlerle giderilmeye başlandı.

Herkesin aynı gereksinimler için aynı metaları-tüketim ürünlerini kullanması, tüketime ilişkin ortak değerler-anlayışlar da oluşturdu. Bu süreçte, aynı nesneleri kullanan insanların aynı duygular ve amaçlarla aynı ürünleri kullanması dışında; kapitalistler tarafından bilinçli olarak dayatılan başka bir süreç daha var. Sürekli yeni ürün üretmek ve satmak zorunda olan kapitalistler, metaları-tüketim ürünlerini, her zaman bir imaj, bir manipülasyon altında sunarlar piyasaya. Örneğin, falan saç şampuanını kullanırsanız saçlarınız daha parlak olur, erkekler sizi daha çok beğenir. Filan ayakkabı, size sosyal bir saygınlık sağlar gibi.

Tüketim ürünlerinin bu tarzlarda sunulması, giderek; insanların tüketim nesneleriyle vaat edilen imajları yaşamayı amaç edinmelerine yol açtı. Dolayısıyla, tüketim, insanların gereksinimlerini giderme etkinliği olmaktan çıkıp, tüketim nesnelerinin vaat ettiği imajları yaşamaya çalışma etkinliğine dönüştü. Başka bir deyişle, tüketim ürünlerinin yaşamına (sanal değerine) göre belirleniyor insanların günlük yaşamı!

3- Bireyin fetişleştirilmesi

Özgürleşen ve kendi geçimini sağlamak zorunda olan bireyin, tüketim yapması için gereksinimleri gidermek zorunda olması yetmezdi kapitalistler için.

Daha çok ve rahat tüketmesi için, hiçbir şeye bağlı olmadığının ve istediği gibi davranabileceğinin vurgulanması gerekiyordu. Birey olarak yaşaması, kendini daha çok tüketim nesnesiyle donatılmasına bağlıydı. Bu hayat onun hayatıydı, kimse karışamazdı ona ve istediği gibi davranma özgürlüğü vardı bireyin.

Gerçekte, nesnel durumla örtüşen-uyumlu olan bu anlayış, tüketimin öznesi olan bireyin fetişleştirilmesine yol açtı. Böylece, toplumsal yapı ve eski toplumlara ilişkin insani değerler, bireyin özgürleşmesini engelleyen öğeler olarak görülmeye başlandı. Ve giderek birey, istediği gibi davranacak, ‘hikmetinden sual olunmayan’ uçuk bir yaratık haline geldi.

Gerçekte, koşulları, çıkarları, sınıfsal konumları, cinsiyetleri vb farklı olan tüm bireyler, toplumsal olarak değil, bireysel olarak var olan canlılar olarak sınırsızca isteme ve özgür davranma hakkına sahip insanlar olarak kavrandığı için; özgürlükler ve haklar sorunu içinden çıkılmaz bir duruma dönüştü.

4- Tüm yaşamın metalaşması ve rekabet

Yaşama etkinliğinin bizzat kendisinin, meta tüketimine dayalı hale gelmesi, daha iyi yaşamanın daha çok ve daha pahallı-lüks- metalar-tüketim nesneleri-tüketmekle olacağı inancına yol açtı.

Ne tüketeceğimiz ve tüketirken neler duyacağımız, nasıl bir zevk alacağımız da tüketim nesnelerinin sunuluşunda bize baştan dayatılmıştı. (reklam-halkla ilişkiler vb manipülasyon teknikleriyle.)

Böylesi bir ortamda insanların var olma, yaşama, yaşamdan zevk alma amacı doğal olarak; tüketim nesnelerine ne kadar sahip olduğuyla ölçülüyor. Ve bu ölçüte göre insanlar daha iyi ya da daha kötü yaşadıklarına, daha üst sınıftan ya da daha alt sınıftan olduklarına karar veriyorlar.

Yaşamın ve var olmanın amacı da böyle belirlenince, insanlar arasında kıyasıya bir rekabet, yarış başlıyor. Falancanın yazlık villası, Mercedes otomobili var, bizim de olsun. Filancalar yılda üç kez tatile gidiyorlar, beş yıldızlı otellerde kalıyorlarmış, biz gidemiyoruz; demek ki biz onlar kadar iyi yaşayamıyoruz denmeye başlandı.

Öte yandan tüm her şeyin metalaşması, insanların para kazanmak için güzelliklerini, cinselliklerini (burada fahişeliği kastetmiyoruz. O M.Ö 7000 yılında da vardı.), bilgilerini, duygularını, kişilik özelliklerini bile birer meta olarak sunmalarına ve sürekli daha çok kazanmak için yarışmalarına da yol açtı. Üstelik amaç kazanmak olduğu için ve birey her şeyi kazanmak için yapmakta özgür davranabileceği için, para kazanmayı sağlayan her şey mubah (=sakınılmadan kullanılabilir) sayıldı.

Böylece, kazanma hırsı içinde olmak, kazanmak için hiçbir kural tanımamak bir erdem gibi yüceltildi.

5- Çalışmanın yabancılaşması ve ruhsal çöküş

Kapitalizmin insan yaşamında ve ruhunda yarattığı en önemli tahribatlardan birisi de, öteki üretim tarzlarına oranla çalışmayı-işi daha çok insana yabancılaştırmasıdır.

Daha önceki üretim tarzlarında, bir çiftçi-serf, kendi gereksinimlerin karşılamak için tarlada çalışırdı. Bir ayakkabı ustası, ayakkabıyı yaparken tüm becerisini kullanır ve yaptığı ayakkabıyla öğünebilir. Bir esnaf, iyi-dürüst bir esnaf olarak bilinmek ister ve bu ünüyle gurur duyardı.

Oysa kapitalizmde, insan, ister sanayi, isten hizmet, isterse de kamu sektöründe çalışsın; yaptığı iş-çalışma, onun kendi yaşamı-duyguları-gereksinimleri vb ile doğrudan ilişkisi olmayan bir şeydir. Başka bir değişle, kapitalizmde çalışma, para kazanma amacıyla yapılan, ama üretim süreciyle ve ürünün bizim ilgimizin olmadığı bir etkinliktir.

İşin-çalışmanın bu denli insana yabancılaşması, insanla etkinliği arasındaki ilişkiyi kökten bozduğu için, insan ruhunda derin bir anlamsızlık ve yozlaşma yaratır. (Nevrotik sendromlar)

İşe-çalışmaya yabancılaşma, bıkkınlık-isteksizlik yaratmasına karşın; kapitalist toplumda insan daha çok kazanmak için hep daha çok çalışmak zorundadır. Bu yüzden de durum daha korkunç sonuçlar doğurarak sürer.

6- Kişiler arası ilişkilerin-toplumsal etkinliklerin- yerini bireysel etkinliklerin alması

Bir yandan insanlar arası ilişkilerin insan-insana ilişki olmaktan çıkıp, çıkar ilişkilerine dönmesi, öte yandan para kazanmak için sürekli yabancılaştırılmış bir çalışma zorunluluğu; insanlar arasındaki toplumsal etkinliklerinin sayısını azaltıyor. Ve birlikte bir şey yapmaktan alınacak hazzı-mutluluğu da azalıyor giderek. Bu durumun yarattığı boşluğu, bireysel etkinlikler alıyor. Bireysel eğlence ve dinlence araçları çoğalıyor. Özellikle son yıllarda tüm çocukların-gençlerin kulaklarında kulaklıkla sürekli her yerde müzik dinlemesi ve yanındaki insanlarla konuşmaması bunun çok iyi bir örneği.

Azalan toplumsal etkinlikler, bireyin yaşama sevincini de azaltıyor. Üstelik giderek bireyler kendilerini yaşam karşısında daha çok yalnız hissediyorlar.


Genel olarak kapitalist üretim tarzının insan yaşamında yarattığı yabancılaştırıcı-yozlaştırıcı etkenleri sıraladık. Dikkat edilirse bu etkenlerin her biri ötekini gerekli-zorunlu kılıyor ve bir bütünlük oluşturuyor. İnsanın günlük yaşam etkinliklerini-değerlerini-amaçlarını belirleyen bu bütünlük, yaşam koşullarını da belirlemiş oluyor. Bu ortam-koşullar içinde, tek bir bireyin, bu koşulların dışında davranmak istemesi olanaklı değil. Bazen anlamlı da değil!

Nasıl gerçekleşiyor kapitalizmin kültürleşmesi?

Bu kültür, kapitalistlerin metaları satmak için uydurdukları manipülasyonlar aracılıyla bilinçli ve denetimli mi oluyor? Yoksa, kapitalist üretim tarzının yarattığı yaşam koşulları bu kültürü kendiliğinden mi oluşturuyor? Bu kültürleşme baştan beri mi var, yoksa kapitalizmin belli bir aşamaya gelmesinden sonra mı oluştu?

Kapitalist üretim tarzının insan yaşamında yarattığı tahribatın temel niteliği, insan yaşamını-etkinliklerini, metalara – metaların dolaşım sürecine bağımlı kılmasıdır. Doğal olan, insanın öteki insanlarla, doğayla özgün ilişkiler kurmasıdır. Bu süreçte, tüketim nesneleri, yaşamı sürdürmenin aracıdır. Oysa, kapitalist üretim tarzında, insanın insanla ve doğayla ilişkisi önemli ölçüde engelleniyor ve bunun yerine, yaşamla kuracağımız ilişkiler (yaşama etkinliğinin kendisi yani), metalara ulaşmanın-para kazanmanın-metaları tüketmenin aracı haline geliyor.

Normal olan, tüketmek için üretmektir. Yani üretimle tüketim arasında dolaysız bir ilişki vardır doğal toplumda. Oysa kapitalist üretim tarzında, üretimle tüketim arasındaki ilişki koparılmış ve tüketebilmek için bir değişim değeri miktarına-paraya- gereksinim var. Böyle olunca da, tüketim ürünleri yaşamı sürdürmenin aracı olmaktan çıkıp, yaşama etkinliğinin amacı oluyor.

Öte yandan, yaşamak için gereksinim duyulan her şeyin- tüketim nesnelerinin, birer meta haline gelmesi, yaşama etkinliğini dış dünyayla kurulan bir ilişki değil de, sanki metalara sahip olmakmış gibi bir anlayışa yol açıyor. Başka bir biçimde söylersek, meta tüketimi de yaşamın amacı oluyor.

Dolayısıyla, kapitalist üretim tarzında bir yandan para kazanma öte yandan meta kazanma, her ikisi birden yaşamın amacı (aynı zamanda yaşama etkinliğinin kendisi) oluyor.

Yaşamak için gereksinim duyulan nesneler ne kadar çok metalaşmışsa, bu yabancılaşma o kadar çok belirginleşiyor günlük yaşamda. Şöyle de diyebiliriz. 1900 yılına oranla yaşamak için gereksinim duyulan metaların sayısı iyice arttığı için, şimdi günlük yaşamda daha çok hissediyoruz bu yabancılaşmayı. Dolayısıyla da yaşama bilincimiz, değerlerimiz daha çok kapitalizmin işleyişine uygun oluyor. Olmak zorunda kalıyor. İşte bu durumun günlük yaşama egemen olması durumuna, ‘kapitalizmin kültürleşmesi’ diyorum ben.

Buradan şu sonuç da çıkar. Kapitalizmin kültürleşmesi olgusu, kapitalistlerin tüketim ideolojisi yaratmak için yaptıkları imaj, reklam, manipülasyon çalışmaları yüzünden olmuyor sadece. Yaşamın daha çok metalara-metaların dolaşımına bağımlı hale gelmesinden oluyor. Bu süreçte kapitalistlerin manipülasyonları ve tüketim ideolojisi, kültürleşme sürecini pekiştiren bir etken. Kitle iletişim araçları da bu kültürleşme sürecinin ivmelerini yüzlerce kez artıran katalizörler gibi.

Çünkü gerçek yaşamda nesnel bir karşılığı olmasaydı, bu kadar manipülasyon ve reklam, insanların bilincini, metaların dolaşımına bağımlı kılmayı sağlayamazdı.

A. Gramsci, egemen sınıfların, sadece zor araçlarını kullanarak değil, toplumdaki egemen bilinci değiştirerek iktidarlarını sürdürdüklerini söyler. Kapitalistlerin kendi çıkarlarına uygun egemen bilinci yaymak için de, toplum üstünde etkide bulunabilecek popüler küçük bir grubu etkilediklerini, sonra da onları örnek göstererek tüm topluma bu bilinci yaydıklarını söyler.

Gramsci’nin, toplumsal bilince vurgu yapması ve egemen sınıfların manipülasyon tekniklerini daha 1930’larda fark etmesi, gerçekçi düşünebilme becerisinin ve toplumu kavrama derinliğinin açık bir kanıtı. Ancak, kitlelerin bu kadar kolay manipüle olmalarının asıl nedeni, kapitalistlerin yaymaya çalıştıkları bilincin, sıradan insanın günlük yaşam bilinciyle örtüşüyor olması. Bu durumu din olgusuyla örnekleyebiliriz. Dinin ezilen sınıflar üzerinde egemen olmasının asıl nedeni, dinin ruhsuz bir dünyanın ruhu gibi algılanmasıdır.

Ben, kapitalizmin kültürleşmesinin 20. yüzyılda hızlı bir ivme kazanmasında kadınların da önemli bir işlevi olduğu kanısındayım. Çünkü, 20. yüzyılda olanakları, koşulları en çok değişen cinsiyet oldu kadınlar. Bir yandan özgürleşen, öte yandan ekonomik özgürlüğüne kavuşan kadınlar; kişisel bir tutum geliştirmek yerine kitlesel olarak aynı biçimde davranma eğiliminde olduklarından, kitlesel tüketimi artırmada önemli bir araç olarak kullanıldı kapitalistler tarafından. Bununla da yetinilmeyip, 20. yüzyıl boyunca, güzellik ve cinsellik açısından kadınlık metalaştırıldı. Ve hatta fetişleştirildi.

Bu durum kadının kendine, erkeğe, evliliğe, aileye bakışını da değiştirdi ve tüm bunların sonucu oluşan ‘kadın ideolojisi’ toplumsal yozlaşmayı derinleştirdi. (konunun bu boyutu makalenin kapsamı dışında olduğu için burada değinemeyeceğiz bunlara.)

Nasıl bir kültür bu?

Peki kapitalizmin kültürleşmesi nasıl bir olgu? Yani, insanların günlük bilincini oluşturan, duygularını, tavırlarını belirleyen bu kültür nasıl bir şey?

Karmaşık, iç içe geçmiş durumları anlatmak için, sürece ilişkin genel soyutlamaları maddeleyerek anlatmak daha anlaşılır bir tekniktir. Biz de bu bölümü maddeler halinde yazalım öyleyse.

• Şimdinin insanlarının yaşam amacı, metalara sahip olmak ve metaları tüketebilmek. Bu süreci yaşam etkinliği olarak kavrıyorlar ve tüm çabaları buna yönelik.

• Dolayısıyla herkes kendi bireysel yaşamıyla-metalara sahip olup olmamasıyla ilgileniyor. Toplumsal etkinliklere karşı ilgisizler. Toplumsal olan deyince, metaların toplumsal imajını anlıyorlar. Böyle bir ortamda, ‘gemisini kurtaran kaptan’ ve ‘bana dokunmayan yılan bin yaşasın’ anlayışı, insanların gerçek tutumları haline geliyor. (söylemde tersini söyleseler bile.)
• Bir yandan işin yabancılaştırıcı, bıktırıcı etkisi, öte yandan yaşamın sürekli metalara ulaşma çabası olarak yaşanması; insanlarda, yaşamın amacının haz duymak olduğu gibi inanç oluşturmuyor. Bu duygu bir anlamda bıktırıcı yaşam koşullarından kaçış olduğu gibi, başka bir açıdan da tüketim nesnesiyle kurulan bireysel ilişkiden yaşamsal bir şeyler duymaya yönelik. Bu yüzden tüm etkinliklerim amacı, ‘çok keyif aldım’, Çok eğlendik’ oluyor. Ancak başkasının hazlarını duyumsamaya karşı duyarsızlar çünkü yaşam bireysel bir şey.

• Yaşam, günlük ve bireysel olduğu için; sorunlara çözüm ararken de bireysel çözümler arıyorlar. Bulmak, edinmek istedikleri çözüm de, metalara sahip olmanın bir yolunu bulmak biçiminde.

• Bilim, politika, sanat vb hiçbir şeyi önemsemiyorlar. Hiç biriyle ilgilenmiyor ve hiç birinin kendisini kurtaracağına, daha iyi yaşamasına katkıda bulunacağına inanmıyorlar. İnandıkları ve önemsedikleri tek şey, günlük yaşamda-aynı zamanda yaşamın kendisidir bu-, kazanmalarını sağlayacak-metalara ulaşmalarını sağlayacak olan araçlar.

• Metalara ulaşmak, yaşamın tek ve zorunlu bir amacı olarak görüldüğü için, kazanmak için her şey mubah diye düşünülüyor.

• Kazanmak için her şeyin mubah olması anlayışı nedeniyle toplumda kuralsızlaşma ve ahlaksızlık giderek yaygınlık kazanıyor. Üstelik bu durum meşru sayıldığı için kimse kimseye karşı tavır gösteremiyor.

• Gerçek etkinlikler, gerçek insan insana ilişkiler, artık insana mutluluk ve haz veremediği için ve / ya da insanlar bunu yaşamayı bilmedikleri-unuttukları için; etkinlikler giderek sanallaşıyor. İmajların fetişleştirilmesi, internet üzerinden yaşanan ilişkiler, her türden kumar, alkol-uyuşturucu-uyarıcı madde bağımlılığının yayılması, cinsel isteklerin mekanik araçlar ve ilaçlarla doyurulmaya çalışılması bunların örnekleri sayılabilir.

Kapitalizmin yaşam kültürüne dönüşmesinin toplumsal ve siyasal sonuçları

Yukarıda özetlediğimiz günlük yaşama egemen olan kültüre (=kapitalizmin kültürleşmesine) bakarsak, bu durumun siyasal ve toplumsal sonuçlarının, insanları pasifize olmaya iteceği açıkça görülüyor.

Günümüz insanı ancak para kazanma ve metaları tüketme konusunda etkinlikte bulunuyor, yaşamaya çalışma ve yaşamını savunma konusunda tümüyle edilgin. Hatta bu yöndeki çabaları anlamsız buluyor.

Bu kültürün siyasal ve toplumsal sonuçlarını da şöyle maddeleştirebiliriz.

• Kapitalizmde, üretim araçlarına sahip olanlarla olmayanlar, toplumsal artı-değerden pay alanlarla almayanlar arasındaki toplumsal ilişki, özgür bireyler arasındaki alış-veriş ilişkisi gibi göründüğü için, hem sömürü gizlidir, hem de bu durum yaşanan tüm toplumsal sorunları insanların kendi sorunu-kendilerinden kaynaklanan bir sorun gibi gösterir. Çağımızın insanı da tam bu anlayıştadır. Bu yüzden toplumsal olaylara karşı tepkisizdir. Ona göre tüm sorunlar, bireyin ‘doğru zamanda doğru yerde bulunmamasındadır’. Bu politik sonuç, egemen-sömürücü sınıfların toplumu kendi çıkarları doğrultusunda yönetmelerini iyice kolaylaştırmaktadır.

• Günümüzün insanı, salt günlük yaşamda kazandığını ve tükettiğini yaşamın yerine koyduğu için, toplumsal sorunlar karşısında uzun soluklu mücadelelere katılmak, örgütlü bir mücadele yürütmek, büyük idealler için savaşmak istemez. Bu tür şeyler anlamsız, boş şeylerdir ona göre. Bu sonuç, postmodernistlerin, ‘artık insanlar büyük anlatılara inanmıyorlar’ çıkarımını doğrulamaktadır.

• Uygarlığın hiçbir birikimini önemsemeyen, bilim, sanat vb şeylerle ilgilenmeyen insanlar; giderek daha sığ bir bilinçle yaşamak ve daha güncel, daha popüler olana inanma eğilimindeler. Böylesi bir bilincin egemen olduğu toplumda insanlar kolaylıkla manipüle edilebilirler. Sürü olarak davrandıkları için de ne zaman ne yapacakları kestirilemez bir durum alır.

Yeni stratejiler gerekli

Görüldüğü gibi, kapitalizmin kültürleşerek günlük yaşama egemen olmasının toplumsal-siyasal sonuçları, postmodernistlerin siyasal çıkarımlarına çok benziyor.

Postmodernistler artık insandan umudu kestiklerine göre biz de mi keseceğiz insandan umudu?

Durumun vahim olduğu kesin ama insanın neler yapabileceğini, neler yapması gerektiğini bilemiyorum. Bunun uzun uzun tartışılması gerekir.

Ancak şunu söyleyebilirim ki, öyle, ‘insanlık bir gün kendi kurtuluşu yaratacaktır’, ‘proletarya bir gün kendi sanat anlayışını oluşturacaktır’ gibi hamasi laflarla olmaz bu. ..........

Ancak şunu açıkça söyleyebilirim ki, devlet mekanizmasını silahlı olarak ele geçirmek, iktidara gelmek amaç olmamalı artık. En azından bu aşamada. Çünkü kapitalizmin kültürleşmesi koşulları altında bu amaca ulaşılamayacağı anlaşılıyor.

Yapılması gereken, kapitalizmin insan yaşamında yaptığı tahribatı ortaya sermek olmalı kanımca. Yine bununla ilişkili olarak devletin ve özel sektörün-kapitalistlerin- kitleler üzerinde uyguladıkları her tür manipülasyon ve ideolojik oyun açığa çıkarılmalı.

Eylem tarzlarının da değişmesi gerektiği kanısındayım ben. Artık, bankaları, devletin otorite kurumlarını hedef alan eylemler yerine; süpermarketler, reklam şirketleri, PR (Public Relation) şirketleri, ünlü markalar hedef alınmalıdır.

Ayhan Tırıç

FikirZamanı

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
Bu habere henüz yorum eklenmemiştir.
Diğer Haberler
Tüm Hakları Saklıdır © 2006 Analiz Merkezi | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Haber Scripti: CM Bilişim